آیا تا به حال برایتان پیش آمده که تصمیمی بگیرید که از نظر اقتصادی «غیرمنطقی» به نظر برسد؟ مثلاً برای یک تخفیف ۵۰ هزار تومانی روی یک خرید ۲۰۰ هزار تومانی نیم ساعت وقت بگذارید، اما برای همین مبلغ روی یک خرید ۲۰ میلیونی، حتی یک دقیقه هم چانه نزنید؟ اقتصاددانان رفتاری این را «سوگیری» می‌نامند. اما لیونل پیج در کتاب تحسین‌شده «ناعقلانی بهینه» پاسخی متفاوت و جسورانه دارد: این رفتارها اشتباه نیستند، بلکه راهکارهای بهینه‌ای هستند که تکامل برای ما ساخته است.
ایده محوری کتاب ساده اما عمیق است: مغز ما برای حل مسائل دنیای واقعی تکامل یافته، نه برای پاسخ دادن به پرسشنامه‌های آزمایشگاهی. در محیط خطرناک و کم‌اطلاعات نیاکان ما، استفاده از قواعد سرانگشتی، اتکا به احساسات درونی و حتی «بی‌صبری» می‌توانست تفاوت بین زندگی و مرگ باشد. چیزی که امروز «ناعقلانی» می‌خوانیم، دیروز «هوشمندانه برای بقا» بوده است.
پیج، استاد اقتصاد در دانشگاه کوئینزلند، با تکیه بر یافته‌های اقتصاد رفتاری، روانشناسی شناختی و زیست‌شناسی فرگشتی، نشان می‌دهد رفتارهایی مانند بیزاری از ضرر، حساسیت به احتمال، مهربانی متقابل و حتی خودفریبی، همگی در بافت تکاملی خود معنادار و بهینه هستند. از این منظر، انسان‌ها نه «هومو اکونومیکوس» سرد و محاسبه‌گرند و نه موجوداتی سراسر خطاکار؛ آن‌ها ماشین‌های تصمیم‌گیری هستند که برای سازگاری با پیچیدگی‌های دنیای واقعی طراحی شده‌اند.
ساختار کتاب در چهار بخش تنظیم شده: ابتدا مبانی نظری و چرایی رویکرد تکاملی توضیح داده می‌شود. سپس «سوگیری‌های» شناختی در تصمیمات فردی (از بیصبری تا تصمیمات تصادفی) بازخوانی تکاملی می‌شوند. در بخش سوم، رفتارهای اجتماعی مانند اعتماد، تلافی، هویت و مدیریت تأثیر بررسی می‌گردد. و در نهایت، کتاب با بحثی عمیق درباره خود مفهوم عقلانیت به پایان می‌رسد.
نکته‌ای که «ناعقلانی بهینه» را از صدها کتاب مشابه متمایز می‌کند این است که پیج صرفاً فهرستی از خطاهای انسانی ارائه نمی‌دهد، بلکه یک نظریه یکپارچه و امیدوارکننده پیش می‌کشد: ما آن‌قدرها هم که فکر می‌کنیم «غیرمنطقی» نیستیم. ناعقلانی ما بهینه است، چون حاصل میلیون‌ها سال تنظیم دقیق توسط انتخاب طبیعی است.
«ناعقلانی بهینه» برای دانشجویان اقتصاد و روانشناسی، پژوهشگران علوم رفتاری، و هر انسان کنجکاوی که میخواهد خود و دیگران را بهتر بفهمد، کتابی روشنگر و لذتبخش است. پیج نشان میدهد که برای درک «چرایی» رفتارهای بهظاهر عجیبمان، باید به تاریخ تکاملیمان سفر کنیم؛ سفری که در نهایت ما را با نسخه واقعیتر و زیباتری از انسانیت روبه‌رو می‌کند.